آسیب­ها و صدمات ناشی از تصادفات ترافیک

آسیب­ها و صدمات ناشی از تصادفات ترافیک

امروزه توسعه سریع شهرها و صنعتی شدن جوامع بشری و عدم توسعه هماهنگ ساختارهای فرهنگی همگام با تکنولوژی و کمرنگ بودن نقش علم، دانش و تحقیقات در کشورهای درحال­توسعه باعث ایجاد آسیب­های اجتماعی و معضلات فراوانی گردیده است (مهماندار، 1388). اولین مرگ­ ناشی از وسیله نقلیه­ی موتوری در سال 1896 میلادی در لندن به وقوع پیوست. از آن تاریخ تاکنون، تصادفات جاده­ای جان 30 میلیون نفر را گرفته است. در حال ­حاضر، تقریباً مسئولین تمام کشورهای جهان، در خصوص تعداد کشته­ها و مجروحان جاده­ای که سبب آسیب­های شدید اقتصادی و اجتماعی می­شوند، ابراز نگرانی می­کنند. در مقابل بیماری­های واگیردار که به‌شدت کنترل می­شوند، تلفات جاده­ای با توجه به اهمیتشان در حال افزایش می­باشند (نیکزاد، 1386؛ به ­نقل از مهماندار، 1388). از دهه­ی 1970، تعداد مرگ­ومیر ناشی از تصادفات جاده­ای کاهش یافته است، اما در سال‌های اخیر، بر اساس اداره حسابداری عمومی ایالات‌متحده[1] (2003)، این کاهش مرگ­ومیر شیبی نزولی پیدا کرده است. تنها در سال 2003، 643/42 مرگ­ومیر رانندگی وجود داشته است (بارکلی و ککس[2]، 2007).

تصادفات ترافیکی یکی از جدی­ترین تهدیدات جهانی برای بهداشت عمومی محسوب می­شود (فالک و مونتگومنی[3]، 2009). سازمان بهداشت جهانی (2004) بیان کرد که تصادفات خیابانی نهمین عامل مرگ­ومیر در سال 1998 میلادی بوده و سومین عامل تا سال 2020 و به‌احتمال‌زیاد قبل از بسیاری از بیماری­هایی مثل مالاریا، سل و ایدز خواهد بود (هایدر، آماچ، گارگ و لابینجو[4]، 2006). بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی (2009)، تصادفات جاده­ای، جان بیش از 2/1 میلیون نفر گرفته و سبب مجروح شدن 50 میلیون نفر (10 تا 20 برابر کشته­ها) در سال می­شود (مهماندار، 1388؛ صادقیان و همکاران، 1386؛ عراقی و واحدیان، 1386؛ هایدر و همکاران، 2006). بیش از 90% تلفات جهانی جاده­ها در کشورهای کم­درآمد و با درآمد متوسط رخ می­دهد درحالی­که تنها 48% از وسایل نقلیه شماره‌گذاری شده در این کشورها قرار دارد (مهماندار، 1388). گزارش­ها نشان می­دهد 86 درصد مرگ­ومیرهای ناشی از سوانح ترافیکی در کشور­های با درآمد پایین است و بااین­وجود، میزان مرگ­ومیر براثر تصادفات خیابانی در این کشورها رو به افزایش است (مک­ایلونی و همکاران[5]، 2004)، بااین­حال پیش‌بینی‌شده است که این آمار طی سال‌های 2000 تا 2020 میلادی به میزان 80% افزایش خواهد داشت (مهماندار، 1388؛ صادقیان و همکاران، 1386)؛ در مقابل، تصادفات در کشورهای توسعه‌یافته تا 30% رو به کاهش خواهد بود (سازمان بهداشت جهانی، 2004). از این میان تقریباً نیمی از کشته­شدگان سوانح ترافیکی جاده­ها عابران، دوچرخه­سواران و یا موتورسواران می­باشند که مشهور به “کاربران آسیب­پذیر جاده­ها” می­باشند (مهماندار، 1388). از بعد اقتصادی، صدمات ناشی از سوانح رانندگی در کشورهای با درآمد پایین یک درصد، کشورهای با درآمد متوسط 5/1 درصد و در کشورهای با درآمد بالا 2 درصد از تولید ناخالص ملی این کشورها را تشکیل می­دهد (صادقیان و همکاران، 1386).

در ایران، همه‌ساله تعداد زیادی از مردم در سوانح رانندگی جان خود را از دست می­دهند، به‌طوری‌که سالیانه بیش از 17000 نفر در تصادفات کشته می‌شوند (عراقی و واحدیان، 1386). در ایران روزانه 20 میلیون سفر با مسافت حداقل 100 کیلومتر در جاده­های اصلی و فرعی، آزادراه­ها و بزرگ­راه­ها و 65 میلیون سفر شهری (7 برابر کشورهای توسعه‌یافته) صورت می­پذیرد (سازمان راهداری، 1386؛ به نقل از مهماندار، 1388). این امر باعث می­گردد به‌طور متوسط سالیانه بیش از 000/200 فقره تصادف فوتی و جرحی اتفاق افتد که در طی سال‌های 87-84 به‌طور متوسط در هرسال منجر به کشته شدن بیش از 400/25 و مجروح گردیدن 329/267 نفر می­شود که هزینه­های قابل­اندازه­گیری ناشی از آن بالغ‌بر 000/64 میلیارد ریال تخمین زده می­شود که ازنظر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هزینه­های بالایی بر جامعه بار می­نماید (مهماندار، 1388). تصادفات رانندگی در ایران دومین علت مرگ­ومیر قلمداد می­شود (طبیبی، 1386؛ صادقیان و همکاران، 1386؛ منتظری[6]، 2004). 70% ضایعاتی که از حوادث رانندگی ناشی شده است، مربوط به قشر جوان است (عراقی و واحدیان، 1386). از بین رفتن تعداد زیادی از مردم در حوادث رانندگی، اعم از افراد عادی و یا فرهیختگان و نخبگان در دوره­های سنی 35 سال که مهم‌ترین سنین بهره­دهی فرد برای جامعه است، ضایعاتی به‌راستی جبران‌ناپذیری و غیرقابل محاسبه می­باشند (مهماندار، 1388). بر اساس مطالعات انجام‌گرفته فقط در سال 1381، 29 درصد از کل مرگ­ومیرها در کشور، ناشی از حوادث ترافیکی است که بالغ‌بر 12580 میلیارد ریال بار اقتصادی (حاصل­ضرب تعداد نفراتی که سالانه عمر خود را در تصادفات ازدست‌داده‌اند در تولید ناخالص داخلی) را برای کشور متحمل می­شود (حصاری و اسماعیلی خطیر، 1381، به نقل از صادقیان و همکاران، 1386).

 

تعریف تصادف

علمای حقوق و کارشناسان حوزه ترافیک تعاریف متعددی از تصادف یا کلمات مشابه آن ارائه داده­اند که به برخی از این تعاریف اشاره می­شود. ایرج لایقی (1384) در کتاب خود تحت عنوان تصادفات، تصادف را این­گونه تعریف می­کند ”حادثه­ی ناگواری که اتفاق می­افتد، آن را تصادف یا تصادم می­نامند” (به نقل از مهماندار، 1388). رازانی (1381) تصادف ترافیکی را این­گونه تعریف می­کند ”سانحه­ی منجر به خسارت مالی، جرح، فوت یا ترکیبی از این سه حالت که درنتیجه­ی برخورد یک وسیله­ی نقلیه با یک یا چند وسیله­ی نقلیه، انسان، حیوان و شئ به وجود آید، که جرح و فوت، ضایعات جسمی و سایر ضررها، مالی (یا به عبارتی تلفات جانی یا خسارات) محسوب می­شوند” (به نقل از مهماندار، 1388). آیین­نامه مدیریت ایمنی حمل­ونقل و سوانح رانندگی مصوب 1388 سوانح رانندگی را از تصادفات رانندگی جدا نموده و به شرح زیر تعریف نموده است. تصادفات رانندگی عبارت‌اند از انواع وقایع منجر به جرح، فوت، خسارت و یا ترکیبی از آن‌ها که درنتیجه­ی برخورد یک یا چند وسیله­ی نقلیه با یکدیگر و یا انسان، حیوان و شیء به وجود می­آید و سوانح رانندگی مجموعه­ی بزرگ­تر را دربر گرفته که یکی از زیرمجموعه‌های آن تصادفات رانندگی است. به‌عبارت‌دیگر سوانح رانندگی علاوه بر تصادفات موارد دیگر مانند سقوط، واژگونی، ریزش بهمن، ریزش کوه، رانش زمین و وقوع سیل را نیز شامل می­شود. در زبان فارسی لغات مصطلح در این زمینه عبارت‌اند از: سانحه، حادثه، تصادم، پیشامد، واقعه، برخورد و اتفاق. به‌طور مشابه در زبان انگلیسی نیز عبارات زیادی در این رابطه وجود دارد؛ اما در حوزه­ی حمل­ونقل و ترافیک با توجه به حساسیت موضوع در مورد این واژگان به­صورت کاربردی­تر دقت گردید و اغلب دو واژه در جایگاه خود مورد استفاده قرار می­گیرد: برای عبارت پیامد، حادثه و اتفاق از عبارت accident استفاده می­شود به بهترین معادل فارسی آن رویداد غیرقابل­پیش­بینی و همان تصادف است. برای عبارت برخورد، تصادم و سانحه از عبارت crash استفاده می­شود که بهترین معادل فارسی آن عبارت تصادم و یا سانحه است. بااین‌وجود، از دیدگاه مهندسان ترافیک، پلیس ترافیک و کارشناسان بیمه، غیرقابل­پیش­بینی قلمداد کردن هر تصادفی کار نادرستی است بلکه به­عکس چنانچه هر تصادفی که ظاهراً وقوع آن غیرقابل­پیش­بینی و طبعاً غیرقابل ­پیش­گیری ارزیابی‌شده به­دقت بررسی و ریشه­یابی گردد عوامل مؤثر در وقوع حادثه تعیین و حادثه تا حد زیادی قابل‌پیشگیری خواهد بود (مهماندار، 1388).

[1]. United States General Accounting Office

[2]. Barkley, R. A. & Cox, D.

[3]. Falk, B. & Montgomery, H.

[4]. Hyder, A. A., Amach, O. H., Garg, N., & Labinjo M. T.

[5]. McIlvenny, S., Al Mahrouqi, F., Al Busaidi, T., Al Nabhani, A., Al Hikmani, F., Al Kharousi, Z., Al Lawati, A.

[6]. Montazeri, A.