پایان نامه ارشد – بررسی نگرش به فساد اداری و عوامل اقتصادی اجتماعی مرتبط با آن

اهمیت سازمان‌ها در جامعه

 

در جامعه ما، سازمان‌ها نقش نسبتاً‌غالب یا حداقل نقشی برجسته‌ دارند و زندگی ما را شکل می‌دهند. ما در سازمان‌ها متولد می‌شویم، در سازمان‌ها به تحصیل می‌پردازیم و به وسیله آن­ها آموزش می‌بینیم و اغلب اوقات زندگی خود را در سازمان‌ها برای کارکردن می‌گذرانیم.

سازمان‌ها در جوامع صنعتی با تعدد و تنوع بیشتری حضور دارند در قدیم امور سازمان‌ها به سربازگیری، جمع‌آوی مالیات و مرزداری منحصر می‌شد، در حالی که امروزه برای انجام اهداف بسیار متنوع طراحی و ایجاد می‌شوند. نظیر اکتشاف (سازمان‌های پژوهشی)، اجتماعی‌شدن یا جامعه‌پذیری (مدارس و دانشگاه‌ها)، جامعه‌پذیری مجدد (تیمارستان‌ها و زندان‌ها)، تولید و توزیع کالاها (شرکت‌های صنعتی، بنگاه‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی)، تدارک و ارائه خدمات (سازمان‌های خدماتی، مشاوره‌ای، تعمیراتی، مراقبت‌های پزشکی)، حفاظت از جان و مال (نیروهای نظامی و انتظامی، شرکت‌های بیمه و اتحادیه‌ها)، حفظ فرهنگ (موزه‌ها، نگارخانه‌ها، کتابخانه‌ها)، ارتباطات (شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، مخابرات، اینترنت) و ارائه خدمات تفریحی (باشگاه‌های ورزشی،‌پارک‌های جنگلی و پارک‌های وحش).

سازمان‌ها در جنبه‌های مختلف زندگی انسان به گونه‌ای نافذ تأثیر گذاشته‌اند. در این میان کارکردهای سیاسی سازمان‌ها حساس تر بوده است. نفوذ در حکومت و تصمیمات و خط‌مشی ‌گذاری‌ها، دفاع از علایق و منافع فرد یا گروه خاص و اعمال نفود در تصویب قوانین به نفع خود از جمله اقدامات سازمان­ها در عرصه سیاسی است. از این رو شاید بتوان گفت یکی از مسائل مهم در دهه‌های اخیر، مسئله قدرت، نفوذ و تأثیرات سازمان‌ها بر جامعه است. امروزه سازمان‌ها ابزار قدرتمندی برای مداخلات سیاسی محسوب می‌شوند. سازمان‌های بزرگ با تکیه بر اقتدار و حق مالکیت و حاکمیت خود حتی تصمیمات و خط‌مشی‌های دولت را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند و منافع آن‌ها را تهدید می‌کنند. برخی از صاحب‌نظران شکل‌گیری و توسعه بوروکراسی‌ها و سازمان‌ها را تهدیدی علیه دموکراسی محسوب می‌کنند، در حالی که عده‌ای دیگر آن‌ها را عناصری ضروری برای جامعه دموکراتیک می‌دانند. واقعیت این است که سازمان‌ها ابزار اعمال قدرت‌اند و می‌توان آن­ها را علیه دموکراسی یا برای حمایت از آن به کار گرفت. از زاویه دیگر، سازمان‌ها سخن‌گو و نماینده گروه‌های ذی‌نفوذ و ذی‌نفع برای فشار بر گروه‌ها و سازمان‌های دیگر به شمار می­روند. در عرصه فعالیت‌های اقتصادی نیز سازمان‌ها نیروهایی محسوب می‌شوند که از طریق تولید کالاها و ارائه خدمات، بخش عمده ای از جریانات اقتصادی جامعه را هدایت می‌کنند. آن‌ها کالاها و خدمات مورد نیاز مردم را فراهم می‌کنند و برای حداکثر ساختن سود و حفظ سهم خود در بازار، به توسعه شبکه‌های توزیع و هدایت سلیقه‌های مصرف‌کنندگان می‌پردازند.

از دیدگاه روان‌شناسان، سازمان‌ها محیط مناسبی هستند برای ارضای نیازهای اجتماعی افراد و نیاز به شخص و منزلت اجتماعی. در صورت طراحی محیط‌کاری مناسب در سازمان، افراد سازمان را متعلق به خود دانسته‌اند و خود را با سازمانی که در آن کار می‌کنند، معرفی و تعیین هویت می‌کنند. سازمان‌ها فضای مناسبی برای همکاری افراد مهیا می‌سازند و تأمین مایحتاج زندگی و ارضای نیازهای فیزیولوژیک آنان نیز معمولاً از طریق سازمان‌ها صورت می‌گیرد (همان، 1390: 33).

 

2-2-1-3-ماهیت فساد اداری

به نظر می‌رسد مناسب‌ترین مدخل به منظور ورود به مبحث فساد اداری،‌تجسم شمای کلی فساد باشد. در یک نگاه کلی، عمده‌ترین اقسام فساد عبارتند از: فساد سیاسی، فساد قانونی و فساد اداری که مورد اخیر دقیقاً ‌در متن سازمان اتفاق می‌افتد و دو مورد اول یعنی فسادسیاسی و قانونی در سطوح کلانتر پدیدار می‌شوند. به هر حال هر سه مقوله فوق نتیجه تعاملات میان سیاستمداران، بوروکرات‌ها و شهروندان است.

فساد سیاسی به طور کلی یعنی استفاده از قدرت سیاسی به منظور تحقق اهداف شخصی و نامشروع. فساد سیاسی و قدرت همزاد یکدیگرند، یعنی تا زمانی که قدرت وجود نداشته باشد از فساد سیاسی نیز اثری نخواهد بود.

منظور از فساد قانونی، وضع قوانین تبعیض­آمیز به نفع سیاستمداران قدرتمند و طبقات مورد لطف دولت است. بر این اساس، این باور عمومی که فساد فقط شامل اعمالی می‌شود که مغایر با قانون باشد، چندان قابل اعتماد نیست.

در زمینه فساد اداری تعاریف متعددی ارائه شده است، از جمله تعاریف، فساد اداری به رفتار آن دسته‌ از کارکنان بخش عمومی اطلاق می‌شود که برای منافع خصوصی خود، ضوابط پذیرفته شده را زیر پا می‌گذارند. به عبارتی فساد ابزاری نامشروع برای برآوردن خواستهای نامشروع از نظام اداری است (حسینی و فرهادی‌نژاد، 1380، 39).

 

2-2-1-4-علل ظهور فساد اداری

رخ‌دادن فساد اداری در هر شکل و زمینه که باشد مستلزم وجود دو وضعیت اساسی است که عبارتند از تمایل و فرصت. تمایل به ارتکاب تخلف و فرصت به مهیا­بودن شرایط محیطی مربوط می‌شود. چنانچه تمایل و فرصت یک‌جا فراهم شود فساد متولد خواهد شد و در صورت مهیا‌بودن سایر شرایط رشد خواهد کرد. مهم‌ترین دلایل پیدایش فساد اداری بدین شرح عنوان می‌گردد.

1- اختلاف فاحش میان سطح زندگی کارمندان دولت و سایر شهروندان: می‌توان توزیع نامناسب درآمد و تفاوت‌ نسبتاً‌ زیاد در سطح زندگی گروه‌های مختلف مردم را که منجر به ایجاد احساس بی‌عدالتی در اقشار آسیب‌پذیر می‌گردد، یکی از مهم‌ترین علل پیدایش فساد اداری معرفی کرد.

2- روابط خویشاوندی: در جوامع گرم از جمله ایران که روابط خویشاوندی سلطه بسیار بر روابط افراد دارد، اعضای خانواده و دوستان یک کارمند از او انتظار دارند که در مقام انجام امور ایشان، ضوابط و معیارها را نادیده بگیرد. لذا در این جوامع فساد اداری از نوع خویشاوند ‌سالاری بیشتر خواهد بود. وجود پدیده‌هایی همچون سرمایه‌سیاسی و سرمایه اجتماعی نیز روایت‌گر تأثیر شرایط فرهنگی بر فساد اداری است. سرمایه اجتماعی به مجموعه دیونی اطلاق می‌شود که  افراد در مقابل یکدیگر در یک شبکه ارتباطی قرار دارند. سرمایه سیاسی نیز مجموعه‌ دیونی است که ریشه در ارتباطات سیاسی افراد دارد. به طوری که هر چه ارتباطات سیاسی فرد بیشتر باشد، فرصت‌های سود‌آور‌تر بیشتری فراهم خواهد شد. در جوامع سنتی، ‌برخورداری از سرمایه‌سیاسی و سرمایه‌اجتماعی در مقایسه با جوامع پیشرفته کارکرد بیشتری دارد.

3- وسعت دامنه دخالت‌های دولت در تصدی امور: عرصه‌های بروز فساد پا‌به‌پای پیچیدگی دستگاه دولت که وظایف جدید نظارت و مدیرت را نیز برعهده گرفته وسعت می‌یابد. دخالت دولت در بخش تصدی‌گری و ایفا‌گری نقش تولیدی و توزیعی، ‌فرصت‌های زیادی برای سودجویی، ‌رانت‌جویی‌ و اخاذی توسط کارکنان بخش عمومی فراهم می‌آورد. همچنین دخالت‌های گسترده دولت در زمینه اختیار صدور مجوز برای فعالیت‌های گوناگون باعث می‌شود که متصدیان امر فرصت‌ یابند دست به انتخاب متقاضیانی بزنند که چراغ سبز نشان داده‌اند.

دانشگاه پیام نور تهران

واحد رباط کریم(پرند)

پایان نامه

برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد

رشته جامعه شناسی

عنوان پایان نامه:

بررسی نگرش به فساد اداری و عوامل اقتصادی اجتماعی مرتبط با آن (مطالعه موردی کارکنان و مراجعه کنندگان به ادارات شهر یاسوج)

بهار­ 1394

پایان نامه ارشد : بررسی نگرش به فساد اداری