تحلیل تکوین جرم در فضای مجازی با تأکید بر قوانین کیفری ایران

جرایم مالی و اقتصادی یکی از انواع جرایم کلاسیک و سنتی محسوب می­شوند که در فضای سایبر نیز قابلیت تحقق دارند. بین جرایم مالی و اقتصادی تفاوت­هایی وجود دارد.

جرایم مالی و اقتصادی یکی ازانواع جرایم کلاسیک و سنتی محسوب می­شوند که در فضای سایبر نیز قابلیت تحقق دارند. بین جرایم مالی و اقتصادی تفاوت­هایی وجود دارد. جرایم مالی جرایمی هستند که معمولاً به صورت فردی ارتکاب می­یابند و هدف مرتکب بردن یا تخریب مال دیگری است در حالی که جرایم اقتصادی به صورت سازمان یافته ارتکاب می­یابد و موجب آسیب دیدن اساس و پایه­های اقتصادی کشور می­شود….

جرایم اقتصادی، موضوع رشته مستقلی از حقوق کیفری اقتصادی می­باشند. ارزش­های که مورد حمایت این قانون قرار می­گیرند. غالباً ماهیت فنی دارند و این جرایم را به جرایم مادی صرف تبدیل می­کنند. و طی آن، عمل مجرمانه مرتکب صرف نظر از عنصر روانی وی قابل مجازات است و حتی بی احتیاطی و بی مبالاتی مرتکب نیز با پاسخ کیفری همراه می­شود. ضمانت اجرای جرایم مالی و اقتصادی عمدتاً جنبه مالی دارد و در غلب جریمه متبلور می­شود زیرا هدف مرتکبین این جرایم کسب سود و منفعت مالی می­باشد. لذا مجازات­های نقدی که باعث کاهش درآمدهای آنان و برگرداندن درآمدهای نامشروع آنان می­شود، مجازات مناسبی برای آنان می­باشد.

عنوان جرایم مالی و اقتصادی در گزارش یازدهیمن کنگره پنج سالانه پیشگیری از جرایم و عدالت کیفری سازمان ملل متحد به کار رفته است که در بند 187 این گزارش آمده است، که افزایش جرایم اقتصادی و مالی ناشی از پدیده جهانی شدن و پیشرفت­های فناوری اطلاعات است و این جرایم نه تنها بر اوضاع اقتصادی و مالی تأثیر منفی گذاشته و منجر به بی اعتمادی در دنیای تجارت می­شوند بلکه آثار منفی دراز مدت بر دموکراسی و حکمرانی مطلوب خواهند گذاشت و این تأثیر منفی در کشورهای در حال توسعه به مراتب بیشتر از کشورهای توسعه یافته است.

همانطور که فوقاً اشاره شد در کنگره پیشگیری از جرایم سازمان ملل متحد آثار مخرب جرائم مالی در فضای مجازی را خطرناکتر از جرایم سنتی علل خصوص برای کشورهای در حال توسعه پیش­بینی نموده و کارشناسان خطرات ناشی از آن را بی اعتمادی در دنیای تجارت و تأثیر منفی بر دموکراسی عنوان نموده­اند که در این فصل سعی می­شود تا دو جرم از مهم­ترین جرایم مالی و اقتصادی که در فضای سایبری ارتکاب می­یابد مورد بررسی قرار می­گیرد در مبحث اول جرم کلاهبرداری در فضای مجازی و در مبحث دوم جرم پولشویی که از اصلی­ترین جرایم اقتصادی می­باشد مورد بررسی قرار می­گیرد.

 

مبحث اول) کلاهبرداری رایانه­ای

در حقوق جزایی کلاسیک کلاهبرداری از جمله جرایم علیه اموال محسوب می­شود. بعد از پیشرفت سیستم­های رایانه­ای کلاهبرداری رایانه­ای یکی از مطرح­ترین و مهم­ترین جرایمی است که بوجود آمده است. این جرم در زمره جرایمی است که توسط یقه سفیدها1صورت می­گیرد. یقه سفیدها افرادی هستند که به دلیل موقعیت اجتماعی و سیاسی و اقتصادی بالای خود کمتر در مظان اتهام قرار می­گیرند و به دلیل هوش و توانایی بالایی که دارند مرتکب جرایم مدرن و نوین می­شوند. به همین دلیل جرایم آنان کمتر کشف می­شود و رقم سیاه آن بالاتر می­باشد2.

جرم کلاهبرداری کلاسیک متفاوت از کلاهبرداری رایانه­ای می­باشد هر چند نتیجه هر دوی آنها برای مال دیگری می­باشد ولی روش ارتکاب جرم کلاهبرداری کلاسیک با کلاهبرداری رایانه­ای متفاوت می­باشد.

زیرا عنصر فریب شرط لازم و ضروری برای تحقق کلاهبرداری کلاسیک می­باشد و مرتکب باید با انجام مانور متقلبانه، فرد را فریب دهد و از این طریق مال وی را ببرد، در حالی که در کلاهبرداری رایانه­ای نیازی به فریب دیگری نیست و به صرف این که کاربر با انجام اقداماتی و از طریق اخلال در داده­­های رایانه­ای در فضای سایبر یا عملکرد سیستم­های رایانه­ای به منفعت یا مالی دست پیدا کند جرم کلاهبرداری رایانه­ای تحقق پیدا می­کند. از طرفی مصادیق توسل به وسایل متقلبانه در کلاهبرداری کلاسیک با کلاهبرداری رایانه­ای متفاوت است و حتی در قوانین برخی کشورها شرط متقلبانه بودن رفتار مرتکب یا صاحب مال با امور فیزیکی توسل به وسایل متقلبانه مواجه نیست وی تماماً با داده­­های اطلاعاتی و سیستم­های رایانه­ای سرو کار دارد و با برنامه نویسی نادرست یا تغییر داده­ها یا هر گونه تقلب در سیستم رایانه­ای بانک یا مؤسسات دیگر اموال را بدست می­آرود.thesis-- (25)

بنابراین قوانین مربوط به کلاهبرداری کلاسیک نمی­تواند جوابگوی کلاهبرداری رایانه­­ای باشد، در قوانین بسیاری از کشورها مثل آلمان و نروژ، دانمارک، سوئد و پرتقال تعاریف قانون کلاهبرداری محتاج به این است که شخص فریب بخورد.

قوانین این کشورها شامل مواردی که مرتکب صرفاً از طریق سوء استفاده از رایانه و بدون فریب انسان مال دیگری را می­برد، نمی­شود. بنابراین قوانین کلاسیک این کشورها شامل مواردی مانند سوء استفاده از صندوق­های پرداخت و سایر صور کلاهبرداری رایانه­ای نمی­شود این کشورها با اصلاح قوانین کیفری خود یا وضع قوانین جدید در مقابل کلاهبرداری رایانه­ای عکس العمل نشان داده­اند1.

لازم به ذکر است که کاربر ممکن است از طریق رایانه یا شبکه­های رایانه­ای مانند اینترنت در فضای مجازی برای فریب دیگری استفاده کند مثلاً فردی در حین چت با دیگری وی را با حرف­های خود فریب می­دهد مثلاً به او وعده می­دهد که اگر پول خود را در اختیار وی قرار دهد وی با سرمایه­گذاری آن پول سود خوبی نصیب وی خواهد کرد و آن فرد نیز این کار را انجام می­دهد، در این صورت جرم کلاهبرداری رایانه­ای تحقق پیدا نمی­کند بلکه این عمل مصادیق کلاهبرداری کلاسیک می­باشد و با همان قوانین کلاسیک قابل تعقیقب و مجازات می­باشد، زیرا در این مثال کاربر از رایانه به عنوان یک وسیله برای ارتکاب جرم استفاده کرده است و با فریب وی مال را برده است. و این عمل متفاوت است با کاربردی که از طریق اخلال در داده­های رایانه­ای با عملکرد سیستم­های رایانه­ای بدون این که دیگری را فریب دهد مال وی را می­برد.

و از لحاظ تاریخی اولین کلاهبرداری رایانه­ای مربوط به دهه 1960 قضیه الدون رویس که در مبحث تاریخچه جرائم توضیح داده شده می­­­باشد.

بنابراین دهه 1960 تاریخ وقوع اولین جرم کلاهبرداری رایانه­ای می­باشد. از آن تاریخ به امروز کلاهبرداری رایانه­ای اشکال متنوع­تری پیدا کرده است.

در بدو امر ارتکاب این جرم از طریق برنامه سازی کذب بود اما با گسترش به کارگیری ابزارهای الکترونیکی و پیشرفت­های حاصل در مخابرات، ماهواره­ها و در نهایت شبکه­های کامپیوتری بین­المللی از جمله اینترنت، کلاهبرداری رایانه­ای صور جدیدی یافت. از جمله اشکال جدید کلاهبرداری رایانه­ای می­توان به موارد زیل اشاره کرد:

1-White

2- نجفی،ابرند آبادی، علی حسبن، تقریرات درس جرم شناسی، مقطع ارشد حقوق جزا، دانشگاه شهید بهشتی سال 85

1 – ریک، کاسپرسنوبرژ، امنیت اطلاعات و تحقیقات جنایی، ترجمه محمد حسن دزیانی سازمان برنامه­ بودجه 1376