مدل‏های هوش هیجانی از نظر روانشناختی

برخی از مدل‏های هوش هیجانی

مدل بار ـ آنبارـ آن (1996) با ساخت یک مقیاس 133 ماده ای، مفهوم بهره هیجانی[1] را مطرح کرد. با این مقیاس مجموعه وسیعی از صفات مختلف مانند خودآگاهی هیجانی خود شکوفایی، خوشبینی، استقلال، مسئولیت اجتماعی، تحلیل استرس و احساس خوشبختی سنجیده می‏شود. او براین اساس هوش هیجانی را به عنوان یک مجموعه از ظرفیت ها، قابلیت‏ها و مهارت‏های غیر شناختی می‏داند که توانایی‏های فرد را در برخورد موفقیت آمیز با مقتضیات و فشارهای محیطی، بالا می‏برد (بار ـ آن و پاکر، 2000).

بار ـ آن در کارهای بعدی خود مفهوم بهره هیجانی را گسترش می‏دهد و در پنج مولفه آن را سازمان می‏بخشد. پپنج مولفه هوش هیجانی از نظر بار ـ آن به شرح ذیل می‏باشد:

الف) بهره هیجانی درون شخصی [2]که به اجزایی از قبیل خودآگاهی، شکوفایی و استقلال تقسیم می‏شود.

 

ب) بهره هیجانی بین شخصی[3] که شامل همدلی، روابط بین فردی و مسئولیت پذیری اجتماعی می‏باشد.

ج) بهره هیجانی قابلیت سازش یافتگی [4]که اجزای آن عبارتند از انعطاف پذیری آزمون واقعیت و توانایی حل مساله

د) بهره هیجانی مدیریت استرس[5] که کنترل تکانه و تحمل استرس را در بر می‏گیرد.

ه) بهره هیجانی خلق عمومی[6] کهبه اجزایی مانند امیداوری و شادمانی تقسیم می‏گردد.

رویکرد بار ـ آن به دلیل پشتوانه نه چندان محکم و استفاده از مفاهیم سنتی روان شناسی توجه چندانی در محافل علمی کسب نکرده است و تنها مفهوم بهره هیجانی او مورد توجه سازمان‏های تجاری قرار گرفته است (قربانی و همکاران، 1381). با این حال مقیاس بهره هیجانی بار ـ آن به خوبی با ساختار نظری وی همخوان است و خرده مقیاس‏های پایانی خوبی نشان داده اند (آستین و همکاران، 2005).

مدل گلمن

گلمن (1995) در کتاب عمومی و غیر تخصصی، به تفضیل درباره هوش هیجانی بحث کرده و آن را در سطح گسترده ای معرفی کرده است. او تعداد از مهارت‏های ارتباطی و اجتماعی را که با درک و ابزار هیجان‏ها هم بسته است، به عنوان مولفه‏های هوش هیجانی معرفی می‏نماید. گلمن چارچوب مورد نظر خود را در سال 1998 مورد تجدید نظر قرار می‏دهد و آن را به صورت زیر معرفی می‏کند :

الف) خودآگاهی[7] : شامل مواردی چون آگاهی هیجانی و اعتماد به نفس

ب) خود نظم بخشی[8] : شامل مواردی چون خود کنترلی و نوآوری

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   مهمترین عوامل موثر در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

ج) انگیزش[9] : شامل مواردی چون کشاننده پیشرفت، ابتکار عمل و خوشبینی

د) همدلی[10] : شامل مواردی چون درک دیگران و آگاهی سیاسی

ه) مهارت اجتماعی[11] : شامل مواردی چون نفوذ، مدیریت تعارض و توانمندی‏های تیمی

مدل هیجانی گلمن بر اساس مجموعه ای از ویژگی‏های مثبت گردآوری شده و از پشتوانه نظری لازم برخوردار نمی باشد و از سوی دیگر آزمون بهره هیجانی وی نیز از ویژگی‏های روان سنجی مطلوبی برخوردار نیست (چاروکی و همکاران، 2001).

این امر به نوعی بیانگر ناهمخوانی نظری و عملیاتی نظریه گلمن است که البته به شدت از ارزش این مدل می‏کاهد. چاروکی و همکاران (2001) این سه مدل را در جدول شماره 2 ـ 2 به شکل جالبی مقایسه کرده‏اند.

جدول 2ـ1ـ مقایسه رویکرد توانایی مایر، کاروسو و سالوی و رویکرد ترکیبی بار ـ آن و گلمن

(چاروکی و همکاران، 2001)

رویکرد توانایی رویکرد ترکیبی
مایر، ماروسو و سالوی بار ـ آن گلمن
1ـ توانایی آگاهی از هیجان برای ادراک صحیح هیجان‌ها

2ـ توانایی کاربست هیجان‏ها برای تسهیل افکار

3ـ توانایی فهم هیجان‏ها و معانی شان

1ـ بهره هیجانی درون شخصی

2ـ بهره هیجانی بین شخصی

3ـ بهره هیجانی انطباق پذیری

4ـ بهره هیجانی مدیریت استرس

5ـ بهره هیجانی خلق عمومی

1ـخودآگاهی درون هیجانی

2ـ خود نظم بخشی

3ـ انگیزش

4ـ همدلی

5ـ مهارت‏های اجتماعی

 

با توجه به جدید بودن حوزه مربوط به مبحث هوش هیجانی، گستره نظریه پردازی در این خصوص همچنان باز می‏باشد و بحث‏های نظری چنانچه ذکر شد، ادامه دارد. با توجه به این موضوع این نوشتار لازم می‏نماید مباحث نظری را به پایان رسانده و به کاربردهای مفهوم هوش هیجانی پرداخته شود تا در ادامه کاربرد آن در حوزه تعلیم و تربیت نیز مطرح گردد. چرا که به نظر اکثر نظریه پردازان، هوش هیجانی نقش اساسی و محوری در تعامل‏های افراد با همدیگر و در فعالیت‏های مرتبط با خانه، مدرسه، شغل و دیگر موقعیت‏ها را دارا می‏باشد و با توجه به گسترده بودن دامنه شمول این سازه به روش‏های ارتقاء آن توجه زیادی مبذول شده است.

 

  1. 1. emotions quotient (EQ)

[2]. intrapersonal EQ intrapersonal EQ

[3]. intrapersonal EQ

[4]. daptability EQ

[5]. stress management EQ

  1. General mood EQ

[7]. Self – awareness

[8]. self – regulation

[9]. motivation

[10]. empathy

  1. social skills