کتاب و اهمیت کتاب و کتاب­خوانی از دیدگاه قرآن

کتاب و کتاب­خوانی از منظر قرآن

دین مبین اسلام و کلام الله مجید برای مطالعه و کتاب­خوانی و کسب علم ارزش و اعتبار خاصی قائل شده است
اهمیت کتاب­خوانی در اسلام به قدری است که معجزه پیامبر اکرم(ص) از نوع کتاب است و در این مقدس هم اولین آیاتی که بر پیامبر(ص) نازل شده با امر به خواندن و الفاظ کتاب، قلم، و علم توأم شده است

2-2-1 معانی اصطلاحی کتاب از دیدگاه قرآن

امروزه، آنچه در وهله نخست از لفظ کتاب به ذهن انسان متبادر می­شود آن است که از چندین برگ نوشته دستنویس یا چاپی و مجلد پدید آمده باشد
اما این واژه در معنای اصطلاحی آن به هر چیزی که معانی و مفاهیم و دانش را ثبت و ضبط نماید و آن را منتقل کند با اینکه حتی صفحه و لوحی نداشته باشد و با قلم نیز نگاشته نشده باشد، اطلاق می شود
در قرآن کریم از سه دیدگاه معانی اصطلاحی کتاب مد نظر قرار گرفته است:

اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی هستند که مشتمل بر شرایع دین بوده و بر انبیاء علیهم السلام نازل شده است
«کتاب انزلناه الیک مبارک»[1]
«این قرآن بزرگ کتابی مبارک و عظیم الشأن است که بر تو نازل کردیم»
«تلک آیات الکتاب و قرآن مبین»[2]
«این است آیات کتاب خدا و قرآنی که راه حق و باطل را روشن و آشکار می کند»
اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی هستند که اعمال بندگان را اعم از نیکی و بدی ضبط می­کنند
«یوم تجد کل نفس ما عملت من خیرٍ محضراً و ما عملت من سوء»[3]
«روزی که هر کس کار نیکو کرده همه را پیش روی خود حاضر بیند و آنچه بد کرده»
«هذا کتابنا ینطق علیکم بالحق انا کنا نستنسخ ما کنتم تعلمون»[4]
«این کتاب ماست که به حق با شما سخن می گوید ما آنچه را که انجام می دادید می نوشتیم»
اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی است که جزئیات نظام عالم و حوادث واقعه در آن را ضبط می کند که یکی از آن این است که مطالب نوشته شده در آن به هیچ وجه تغییر نمی پذیرد
مانند «و ما یعزب عن ربک من مثقال ذره فی الأرض و لا فی السماء و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فی کتاب مبین»[5]
«در همه زمین و آسمان از خدای تو پنهان نیست و کوچکترین ذره و بزرگترین از آن هر جه هست همه در کتاب مبین حق و (لوح علم الهی) مسطور است»
همچنین در آیاتی چند مثل آیه ذیل منظور از کتاب همان نوشته ای است که با قلم نوشته شده است: «و کتبنا له فی الألواح من کل شی موعظه و تفصیلاً لکل شیء»[6]
«و در الواح (تورات آسمانی) از هر موضوع برای نصایح و اندرز و هم تحقیق هر چیزی (برای علم و معرفت) به موسی نوشتیم» (امانی، 1375، ص 57)

2-2-2 اهمیت کتاب و کتاب­خوانی از دیدگاه قرآن

قرآن آنقدر برای کتاب، مطالعه و دانش اهمیت قائل است که از کتاب به عنوان معیاری برای تقسیم جوامع یاد­میکند
واژه کتاب جزء مفاهیم اساسی قرآن است
اصطلاحات اساسی در میان خود الگوی تمام واژگانی را می­سازند که خود افراد نماینده آن هستند
قرآن تصویر تازه ای از کتاب و مفهوم اصطلاحی آن به دست می دهد
اصطلاح اهل کتاب، اصطلاحی است که بخشی از مفهوم جدید را می­نماید
قرآن همه افراد بشر را به دو گروه بر پایه کتاب تقسیم می کند: 1) اهل کتاب و 2) غیرکتابی و یا امی، یعنی کسانی که برایشان کتاب فرو فرستاده نشده است و بدون کتاب و امی هستند و این دو گروه به شدت مخالف یکدیگرند
از این مخالفت آشکار در چند آیه قرآن سخن رفته است: مثلاً «قل للذین اوتوا الکتاب و الامیین

»[7]
«به آنان که کتاب به ایشان داده شده است و به امی ها بگو

» (وب سایت سماموس، [بی تا])

از بیانات فوق به خوبی اهمیت کتابت و ثبت دانش مشخص می شود به طوری که اگر انسان ها کتاب نداشتند و خواندن و نوشتن نمی­دانستند، حجت بر آنها تمام نمی شد و قادر به حفظ میراث فرهنگی و تاریخ گذشتگان خود نمی­شدند
همچنین، بدون علم و دانش و مطالعه و تحقیق و تفحص در آثار گذشتگان و رشد و توسعه و پیشرفت در حال حاضر امکان پذیر نبوده و چراغ راهی برای آینده در مسیر تعالی و تکامل همه جانبه انسان برافروخته نمی­شد
اهمیت کتاب در ثبت و ضبط اطلاعات و انتقال آن به نسل های آینده تا حدی است که معجزه پیامبر اسلام(ص) از نوع کتاب است و قرآن به عنوان یک کتاب آسمانی مقدس وسیله هدایت و رستگاری انسان ها در طی سالیان طولانی تا زمان ظهور منجی عالم بشریت است

کتاب و کتاب­خوانی اگر در جوامع بشری به طور جدی و اصولی مورد توجه قرار گیرد، موجبات تعالی فکری و روحی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آنان را به همراه خواهد داشت
همانطور که در گذشته تمدن­های تاریخ ساز و مهم در سایه توجه و برنامه ریزی در خصوص تعلیم و تعلم و دانش اندوزی موجبات توسعه و پیشرفت­های همه جانبه خود را فراهم کرده بودند
در حال حاضر هم کشورهایی که به کتاب و کتابخانه و مراکز تحقیقی و آموزشی خود توجه بسیار دارند، جزء کشورهای پیشرفته و توسعه یافته هستند
قرآن ما را به مطالعه و اندیشه در احوال گذشتگان و عبرت گرفتن از سرگذشت آنان فرا می­خواند

بیشتر کتاب هایی که توسط اندیشمندان به اشکال مختلف و بر محمل های اطلاعاتی مختلف از کاغذ گرفته تا منابع الکترونیکی عصر حاضر نگاشته می شوند همگی مبیّن واقعیات و جریاناتی از عالم طبیعت و ماورای طبیعی است که انسان ها باید آنها را به دست آورد تا از این طریق رفاه و آسایش جسمی و روحی و اجتماعی خود را فراهم آورده و آسمان ها و زمین را به تحت سلطه دانش خود درآورد و از این طریق به کشف قدرت لایزال الهی و عجز و ناتوانی خود در قبال علم و قدرت الهی نایل آید و به عظمت پروردگار خویش پی­ببرد و موجبات رستگاری نهایی و جاودان خود را فراهم آورد

2-3 اهمیت کتاب و کتاب­خوانی دررشد جوامع

کتاب از دیرباز، حافظ و احیا کننده تفکر و اندیشه­های والا و منبع عظیمی بوده است که طالبان علم، اندیشه و حقیقت را سیراب نموده، ارزیابی شرایط و امکانات موجود فرهنگی مبین این نکته است که امروزه کتاب میتواند به عنوان یک وسیله مطمئن و کار آمد در بهینه سازی فضای فرهنگی جامعه مورد استفاده قرار گیرد

تجربه جهانی نشان می­دهد که رشد و توسعه تمدنها، ریشه در رشد فکری و فرهنگی هر جامعه دارد و بدون رشد فرهنگ کتاب­خوانی در جوامع، نمی­توان به رشد هیچ تمدنی دل خوش کرد
باید تأکید کرد که علیرغم رشد رسانه های گوناگون جمعی تاکنون هیچ رسانه ای نتوانسته است نقشی را که کتاب در رشد تمدن­ها داشته است، ایفا نماید

نقش کتابخانه در انتقال علوم به افراد، بسیار سازنده است
از این رو، کتابخانه را می‏توان به عنوان کانون همایش صاحب نظران و موزه پرطراوت اندیشمندان درنظر گرفت
این نهاد کانونی، می‏تواند بالندگی و شکوفایی استعدادهای دانش‏آموزان و دانشجویان را به ارمغان آورده و در فرجام، به تولید اندیشه، دانش و رشد فرهنگ مطالعاتی جامعه منجر شود
در واقع، کسی که در کتابخانه قدم می‏نهد، به گلگشت دل‏انگیز در مجمع دانشمندان و دانایان قدم نهاده است

خوشبختانه برخورداری فرهنگ ارزشمند ما از ریشه‌های قوی و متقن، نگرشها و پویش­های فرهنگی ما را قدرت و استحکام  فزاینده‌ای می‌بخشد؛ زیرا ما با فرهنگی رشد کرده‌ایم که تمامی جلوه‌های افتخارآفرین‍َش، نمودهای راستین فرهنگی‌اند
نخستین جلوۀ باشکوه چنین ارزشی را می‌توان در ابتدای برنامه‌های پیامبر عظیم‌الشأن اسلام یافت، که رسالتش را با فرمان‌ِ «خواندن» از سوی خداوند آغاز می‌کند و پی می‌گیرد
در همین فرهنگ مقدس است که خداوند یگانه، به قلم و حرمت آن سوگند یاد می‌کند و معجزۀ جاودانۀ آخرین سفیر الهی را یک کتاب آسمانی تشکیل می‌دهد(عبداله زاده،1387)

[1]  سوره ص، آیه (29)

[2]  سوره اعراف، آیه (145)

[3]  سوره آل عمران، آیه (30)

[4]  سوره جاثیه، آیه (29)

[5]  سوره یونس، آیه (61)

[6]  سوره اعراف، آیه (145)

[7]  سوره آل عمران، آیه (20)