فایل – بررسی میزان استفاده متخصصان مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودروی ایران از …

دانلود تحقیق و پایان نامه ارشد

کتابخانه خدمات اطلاع‌رسانی گسترده و خدمات پشتیبانی هر چه گسترده‌تری را ارائه می‌دهد و کتابدار به مدیر اطلاعاتی تبدیل می‌شود (قاسمی، ۱۳۸۵).
کتابخانه‌های تخصصی نیز مانند دیگر کتابخانه‌ها خدمات فراهم‌آوری، سازماندهی، و اشاعه‌ی اطلاعات را ارائه می‌کنند. با این تفاوت که کیفیت و چگونگی این خدمات متفاوت است. در ادامه به صورت مختصر به چگونگی این خدمات می‌پردازیم:
۲-۲-۵-۱ فراهم‌آوری و انتخاب مواد
واژه‌ی فراهم‌آوری به مفهوم عام شامل کلیه فعالیت‌هایی است که منجر به تامین اطلاعات مورد نیاز در کتابخانه می‌شود. فراهم‌آوری و انتخاب مواد در کتابخانه و مراکز اطلاع‌رسانی تخصصی مبحثی بسیار حساس و اساسی است. اولین نکته‌ای که یک کتابدار در یک کتابخانه‌ی تخصصی باید مورد نظر قرار دهد درک نیازهای سازمان مادر و استفاده‌کنندگان کتابخانه است. همچنین کتابدار باید احاطه‌ی کامل به اطلاعات موجود در مبحث تخصصی کتابخانه‌ی خود داشته باشد. آگاهی از نیازهای اطلاعاتی سازمان و جامعه‌ی استفاده‌کننده از سویی و شناخت منابع موجود از سویی دیگر و انطباق این دو وجه با یکدیگر منجر به انتخاب مجموعه‌ای دقیق و مفید خواهد گردید (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۱).
هیچ کتابخانه‌ای نمی‌تواند در فراهم‌آوری خودکفا باشد. پیشرفت‌های فناورانه و سرعت انتقال اطلاعات، مسئله‌ی خودکفایی کتابخانه‌ها را به این مفهوم که کتابخانه‌ها و مراکز اطلاعات، کلیه مدارک و مواد مورد نیاز را در مالکیت خود داشته باشند، کاملاً از بین برده است. در حال حاضر تهیه و استفاده از پایگاه‌های اطلاعاتی پیوسته نه تنها رایج گردیده است بلکه به عنوان یک ضرورت به اثبات رسیده است (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۲).
کتابخانه‌های تخصصی نباید با تراکم بیش از حد اطلاعات و مواد اطلاعاتی چون کتب، مجلات و گزارش‌ها حالت آرشیو پیدا کنند. از این‌رو، تجدید نظر در موجودی و وجین مرتب مجموعه امری اساسی است. کتابخانه‌های تخصصی در خدمت علم و کارگزاران علم یعنی پژوهشگران، دانشمندان، تولیدکنندگان و مدرسین دانشگاه‌ها هستند. بنابراین به خصوص در کتابخانه‌های علوم و فناوری استفاده از اطلاعات موجود در مراکز دیگر یک اصل است (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۲).
مسئله‌ی انتخاب و فراهم‌آوری اطلاعات ارتباطی تنگاتنگ با مبحثی به نام «ارتباط» دارد. ارتباط بدون شک و قطعاً یک عنصر تصمیم‌گیرنده برای حیات فعلی و آتی مراکز اطلاعاتی است و این ارتباط می‌باید ارتباطی دو جانبه و زنده بین کتابدار و جامعه‌ی متخصصین باشد. کتابدار نه تنها باید از فعالیت‌هایی که در درون سازمان وی اتفاق می‌افتد آگاهی دقیق و کامل داشته باشد بلکه باید با طیف وسیعی از فعالیت‌های مرتبطی که در خارج از سازمان وی در جریان است آشنایی داشته باشد (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۳).
رایج‌ترین منبع مواد اطلاعاتی کتاب و مجلات هستند. اما در کتابخانه‌های تخصصی، بر اساس اهداف و وظایف سازمان مادر و نیازهای استفاده‌کنندگان کتابخانه، منابع اطلاعاتی دیگری نیز اهمیت دارند. گزارش‌ها و اسناد از جمله این منابع می‌باشند. در کتابخانه‌های فنی و مهندسی، منابع دیگری مانند پروانه اختراعات، استانداردها، مشخصات فنی[۸]، دستورالعمل‌ها، و نقشه‌های مهندسی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۳). کتابداران کتابخانه‌های تخصصی باید به اهمیت این گونه منابع واقف باشند و برای فراهم‌آوری آنها از هیچ کوششی فروگذاری نکنند.
با آن‌که اطلاع دقیق از نیازهای مشخص استفاده‌کنندگان امری مشکل است، اما به دست آوردن تصویری کلی و وسیع از نیازهای سازمان، عملی است. کتابدار می‌باید از طریق صحبت با استفاده‌کنندگان، بازدید از بخش‌های مختلف سازمان و مشاهده فعالیت‌های آنان با الگوهای نیازهای اطلاعاتی آنان به گونه‌ای دقیق آشنا گردد. ابزارها و روش‌های دیگری نیز برای پی بردن به نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان در سازمان وجود دارد که عبارتند از:
حضور در جلسات برنامه‌ریزی و اجرایی
حضور در سخنرانی‌ها و مباحث و گردهمایی‌های برگزار شده توسط متخصصان سازمان درباره‌ی نحوه‌ی فعالیت‌های حوزه‌ی خود
مطالعه‌ی گزارش‌های سالانه و پیشرفت کار، گزارش‌های تحقیقاتی، فهرست گزارش‌ها، کتب راهنمای سازمان، بریده‌ی جراید و…
ارسال پرسشنامه به گروه‌هایی از استفاده‌کنندگان
تجزیه و تحلیل سوابق درخواست‌ها و سئوالات مربوط به اسناد و اطلاعات (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۵-۴۶).
فراهم‌آوری و انتخاب اطلاعات نقش مهمی در چگونگی ارائه‌ی خدمات در کتابخانه‌های تخصصی دارد. به همین دلیل لازم است در این بخش کتابداران زبده‌ای به کار گرفته شوند. همچنین برای هر چه بهتر انجام شدن وظایف این بخش لازم است خط‌مشی مجموعه‌سازی تدوین شود تا مجموعه‌سازی کتابخانه به مرور از مسیر اصلی خود دور نشود و همواره اهداف سازمان را در نظر داشته باشد.
۲-۲-۵-۲ سازماندهی اطلاعات
یک کتابخانه‌ی تخصصی با توجه به نیازها، اهداف و ماهیت خود دارای انواع مدارک می‌باشد. در امر سازماندهی مدارک، روش برخورد با انواع مدارک نباید یکسان باشد. زیرا هر یک از انواع مدارک دارای ویژگی‌های فیزیکی و ماهوی مستقلی می‌باشند؛ در نتیجه روش‌های سازماندهی آنها نیز با یکدیگر متفاوت است. اما نظام بازیابی باید به گونه‌ای باشد که همه‌ی این مدارک را به شکلی یکپارچه دسترس‌پذیر سازد. سازماندهی، یک سری فعالیت‌های ویژه برای قابل استفاده نمودن و پردازش اطلاعات در کتابخانه‌ها است. سازماندهی می‌تواند شامل فعالیت‌هایی چون ثبت اسناد، فهرست‌نویسی، رده‌بندی، نشانه‌گذاری، و نمایه‌سازی مدارک باشد (روشن‌بین،۱۳۷۹: ۵۹-۶۰).
از آنجایی که هدف اصلی کتابخانه‌های تخصصی پاسخگویی به نیازهای استفاده‌کنندگان می‌باشد و نیازهای استفاده‌کنندگان آنها نیز خاص است، سازماندهی مدارک باید به گونه‌ای انجام شود که کتابخانه را در پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی ویژه‌ی استفاده‌کنندگانش توانمند سازد. کتابداران بخش سازماندهی در کتابخانه‌های تخصصی باید جزئیات و موضوعات اخص را مورد توجه قرار دهند و آنها را به گونه‌ای بازنمایی کنند که استفاده‌کننده بتواند اطلاعات مورد نیاز خود را از میان آنان بیابد. همچنین وقت استفاده‌کنندگان در کتابخانه‌ی تخصصی از اهمیت بسیاری برخوردار است، بنابراین کتابداران به هنگام سازماندهی مدارک باید همواره این نکته را در نظر داشته باشند.
روش سازماندهی مورد استفاده برای کتاب‌ها عموماً فهرست‌نویسی است که از دو بخش توصیفی ‌و تحلیلی تشکیل می‌شود و کتابخانه‌های تخصصی از این نظر تفاوت چندانی با دیگر کتابخانه‌ها ندارد. در کتابخانه‌های تخصصی نیاز به اخص کردن موضوع‌ها به شدت احساس می‌شود، اما متاسفانه سرعنوان‌های موضوعی پاسخگوی این نیاز نیستند. برای جبران این ضعف، و بازیابی جزئی‌تر کتاب‌ها، برخی کتابخانه‌های تخصصی روش‌های مکمل دیگری را در پیش گرفته‌اند. برخی برای بازیابی بهتر کتاب‌ها، آنها را نمایه‌سازی می‌کنند و برای این کار از اصطلاحنامه‌های عمومی و تخصصی استفاده می‌کنند. برخی دیگر، برای بازیابی بهتر محتوای کتاب‌ها، از فهرست مندرجات کتاب‌ها کمک می‌گیرند. با افزودن فهرست مندرجات به اطلاعات کتابشناختی، امکان بازیابی بهتر محتوای کتاب فراهم می‌شود.
اسناد و مدارک در یک کتابخانه‌ی تخصصی از مهم‌ترین ابزارهای اطلاع‌رسانی محسوب می‌شوند. گزارش‌های علمی و تحقیقاتی، گزارش‌های دولتی، اسناد پروژه، اسناد مناقصه، قراردادها و… از جمله این مواد هستند. فهرست توصیفی مجموعه‌ی اسناد و مدارک مانند کتاب‌ها انجام می‌شود و فهرست تحلیلی این مجموعه‌ها با استفاده از تجزیه و تحلیل‌های دقیق موضوعی از طریق روش‌های نماسه‌سازی صورت می‌گیرد. به منظور سازماندهی سایر انواع مدارک نیز از فهرست‌نویسی توصیفی بر طبق قواعد انگلوامریکن و فهرست‌نویسی تحلیلی به روش نمایه‌سازی استفاده می‌شود (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۶۱-۶۲).
نکته‌ی مهم این‌که همواره کتابداران بخش فهرست‌نویسی باید تصمیم بگیرند که منابع گوناگون اطلاعاتی را چگونه و با چه عمقی سازماندهی کنند. هنگام تصمیم‌گیری در مورد این مهم همواره باید این نکته را مد نظر داشته باشند که کدام راه به بازیابی بهتر و دقیق‌تر منابع کمک می‌کند؛ و تا چه عمقی پیش بروند که ریزش کاذب زیادی ایجاد نشود. در واقع کتابداران در این بخش همواره باید بکوشند تعادلی میان هر چه دسترس‌پذیرتر کردن اطلاعات و ریزش کاذب ایجاد کنند.
۲-۲-۵-۳ اشاعه‌ی اطلاعات
توزیع به هنگام اطلاعات مرتبط و با کیفیت در یک سازمان، در جهت برآوردن نیازهای جامعه استفاده‌کننده‌ی آن را اشاعه‌ی اطلاعات گویند (گیلوری، ۱۳۷۸: ۱). یکی از مهمترین اهداف کتابخانه‌های تخصصی، اشاعه‌ی اطلاعات است. رمز دوام و ماندگاری کتابخانه‌های تخصصی در کیفیت و چگونگی اشاعه‌ی اطلاعات است. زیرا در غیر این‌صورت برای سازمان هزینه کردن برای کتابخانه از نظر اقتصادی توجیه ندارد (گیلوری، ۱۳۷۸: ۲).
استفاده‌کنندگان کتابخانه‌های تخصصی عموماً خود نیز نمی‌دانند که به چه اطلاعاتی برای رفع مشکل خود نیازمندند. استفاده‌کننده ممکن است هیچ اطلاعاتی در مورد منابع اطلاعاتی موجود در زمینه‌ی فعالیت خود نداشته باشد. به همین دلیل است که کتابداران کتابخانه‌های تخصصی معمولاً با چارچوب مبهم و نامشخصی از سئوالات مواجه می‌شوند. برای پی بردن به نیاز اصلی مراجعه‌کننده، کتابدار متخصص باید از طریق ارتباط نزدیک با وی و مصاحبه از نیاز وی به طور دقیق آگاه گردد (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۴۴).
برای اشاعه‌ی بهتر اطلاعات، قوانین طلایی وجود دارد:
اطلاعات باید با نیازهای افراد یا سازمان گیرنده مناسبت داشته باشد. اصولاً فایده‌مند بودن اطلاعات را براساس میزان مرتبط بودن آن با نیازهای استفاده‌کننده‌ی خاص می‌سنجند. مدرک مناسب مدرکی است که بر ذخایر ذهنی پیشین استفاده‌کننده،‌ اطلاعات جدیدی بیفزاید به طوری که این اطلاعات در تولید اثری که درخواست اطلاعات را ضرورت بخشیده مفید واقع شود.
اطلاعات باید به موقع ارائه شود.
کیفیت اطلاعات با اهمیت است. گاهی براساس به هنگام بودن اطلاعات، کیفیت آن را می‌سنجند. گاهی پس از شناسایی داده‌ها، آنها را بررسی و موارد موثق و مرغوب را گزینش می‌کنند. متخصصان به عنوان اعتباردهندگان اطلاعات، باید این داده‌ها را بررسی کنند.
نباید کمیت فراوان اطلاعات را فدای خدمات کیفی کرد.
نوع اطلاعات و شیوه‌ی ارائه‌ی آن نیز با اهمیت است و گاه روش‌های اشاعه‌ به تعداد مراجعین متنوع است.
اگر برای انتشار یک مدرک، اطلاعات بیشتری نیاز باشد یا اگر بخواهیم از مقاله چاپ شده در یک مجله، خلاصه‌ای تهیه کنیم، استفاده از خدمات پشتیبانی اهمیت زیادی دارد. گاهی می‌توان با بررسی درخواست‌ها میزان مرتبط بودن اطلاعات اولیه را تعیین کرد.
یک سازمان به تنهایی نمی‌تواند همه‌ی اطلاعات مرتبط را جمع‌آوری یا کارمندان کافی و مناسبی را برای ارائه‌ی خدمات جامع اشاعه‌ی اطلاعات استخدام کند. به همین دلیل استفاده از منابع خارج سازمان ضروری است.
بازنگری مجدد و پیوسته منابع تهیه شده برای افراد، و تغییر ساختار سازمانی متناسب با وضعیت جاری، امری ضروری است.
بر متخصص اطلاع‌رسانی است که نیازمندی‌های غالباً بد بیان شده‌ی استفاده‌کننده را بفهمد و آن را در قالبی مناسب ارائه کند.
هزینه‌ی تهیه‌ی یک خدمت اشاعه‌ای، باید با سودمندی آن همخوان باشد و این هزینه‌ها باید پیوسته محاسبه و اعلام شوند (گیلوری، ۱۳۷۸: ۳-۶).
یکی از مواردی که کتابخانه‌های تخصصی به وسیله‌ی آن ارزیابی می‌شوند نوع و شیوه‌ی خدماتی است که به استفاده‌کننده ارائه می‌کنند. هر چه کتابخانه خدمات عمیق‌تری ارائه کند امکان بیشتری برای دستیابی به اطلاعات، برای متخصصان فراهم کرده است. خدمات عمیق‌تری که کتابخانه می‌تواند ارائه کند شامل چکیده‌نویسی، نمایه‌سازی، تهیه فهرستگان‌های توصیفی، مقاله نویسی و… می‌شود. در نتیجه متخصصان و پژوهشگران با صرف کمترین زمان به اطلاعات پردازش شده دست می‌یابند. در واقع بخشی از کار تحقیقاتی استفاده‌کننده‌ی نهایی را کتابخانه از پیش آماده کرده است. بدین ترتیب بهره‌وری بیشتر از اطلاعات به نحو مطلوب‌تر فراهم می‌شود و در نتیجه در رشد و توسعه‌ی جامعه تاثیر قابل ملاحظه‌ای خواهد گذاشت (سالاری، ۱۳۸۱: ۲۵-۴۰).
در محیط‌ پویای صنعتی نیازهای اطلاعاتی متخصصان متغیر است، به همین دلیل خدمات اطلاعاتی که کتابخانه ارائه می‌کند باید پیوسته مورد ارزیابی قرار گیرد. ممکن است سازمان حوزه‌ی کاری جدیدی را آغاز کند و یا تصمیم بگیرد محصول جدیدی را طراحی و تولید کند. اطلاعاتی که کتابخانه ارائه می‌کند باید این تغییرات را منعکس کند (گیلوری، ۱۳۷۸: ۲۷). کتابدار باید سعی کند در جریان امور سازمان قرار گیرد تا بتواند تغییرات نیازهای اطلاعاتی متخصصان را درک کند و برای پاسخگویی به آن‌ها آمادگی لازم را کسب کند.
۲-۲-۶ استانداردهای کتابخانه‌های تخصصی در ایران
استانداردهای کتابخانه‌ای ضوابطی هستند که با استفاده از آن می‌توان خدمات کتابخانه را سنجش و ارزیابی کرد. استانداردهای کتابخانه‌ای را می‌توان به عنوان الگوی مطلوب، راهکارهای نمونه، ملاک ارزشیابی، انگیزه‌ای برای توسعه و پیشرفت آتی، و نیز به عنوان ابزارهای ضروری برای کمک به تصمیم‌گیری و عمل، نه تنها برای کتابداران بلکه برای عموم افراد غیر کتابداری که به طور غیرمستقیم با مقوله‌ی برنامه‌ریزی و مدیریت کتابخانه‌ها و خدمات کتابخانه‌ای سر و کار دارند، توصیف کرد (تعاونی، ۱۳۸۱: دو).
از میان انواع کتابخانه‌ها، کتابخانه‌های تخصصی به دلیل نقش مهم و تاثیرگذاری که در رشد و توسعه کشور دارند، بیشتر باید به استانداردها توجه داشته باشند. کتابداران و اطلاع‌رسانان این کتابخانه‌ها می‌توانند با استفاده از استانداردها به ارزیابی کتابخانه‌ی خود بپردازند، و رهنمودهای آن را نقشه‌ی راه خویش قرار دهند. شیرین تعاونی در کتاب استانداردهای کتابخانه‌های تخصصی ایران، استانداردهایی را برای این دسته از کتابخانه‌ها وضع کرده است که عبارتند از:
هر کتابخانه‌ی تخصصی باید قبل از هر چیز دارای اهداف کوتاه مدت و بلند مدت و وظایف معین و مدون در راستای اهداف، وظایف، و برنامه‌های سازمان متبوع خود باشد.

این مطلب را هم بخوانید :  بررسی میزان استفاده متخصصان مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودروی ایران از کتابخانه ‌های وابسته- ...

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است